جوهر، نقش و كاركرد دیپلماسی در پذیرش و تحقق واحدهای سیاسی مستقل است كه بر اساس منافع مشترك مذاكره و گفتگو كنند. بطور كلی دورویه مشخص در تاریخ دیپلماسی میتوان دید. روش یونانی كه شیفته مذاكره و جدال لفظی بودند در كنار موقعیت جغرافیائی و كوچكی دولت شهر های یونان در برابر دشمنان مشترك، توازن نسبی قوا و ذكاوت آنان در ارائه نظریات و عقاید جدید در تمامی زمینه های باعث شده بود كه روابط درونی خود را منسجم كنند تا از خطر تجاوز دول بزرگ در امان باشند. لذا بقای آنان به میزان كارآئی دیپلماسی بستگی داشت. اما در روش رومی چون كشور مستقل مفهومی نداشت بنابراین دیپلماسی نیز بی معنی بود. آنها بجای مذاكره خواسته های خویش را به طرف مقابل تحمیل میكردند. سرعت آنها در تصرف قلمرو دیگران باعث شده بود كه آنها به قدرت نظامی بیش از دیپلماسی متكی باشند. حتی در مصالحه خود نیز مواد عهدنامه را بر طرف مقابل دیكته میكردند و از زیر بار رفتن تعهدات خود نیز شانه خالی میكردند[1] بنابراین سیر تطور و تاریخ دیپلماسی در غرب را میتوان به چند دوره متمایز تقسیم كرد [2].
سیر تحول شكل و ماهیت نظام بین الملل، تغیر شكل جنگ سرد و نشانه رفتن ایران و انقلاب اسلامی بعنوان مدل رفتاری مردم مسلمان منطقه، یكجانبه گرائی آمریكا در حمله به عراق و افغانستان قتل حرف و حدیث دار بن لادن ، عقب نشینی احتمالی بدون نتیجه از این دو كشور كه با اهداف غیر شفاف وارد آنها شده و در صدد دائمی كردن حضور خود به نوعی نرم است همه بیانگر وضعیت كلان كنونی منطقه و جهان است.
سفر اوباما به انگلیس و سخنرانی و مصاحبه وی در اواخر ماه می سالجاری را میتوان سرلوحه دوران جدیدی در بیان اشكار سیاست جهانی و دیپلماسی آمریكائی نسبت به موضوعات مهم جهانی و از جمله تداوم رهبری آمریكا در جهان دانست. مهمترین نكاتی كه میتوان از نطق وی استخراج نمود و جنبه راهبردی دارند عبارتند از:
علیرغم ظهور با شتاب كشورهایی مثل چین، هند و برزیل ولی همچنان زمان رهبری آمریكا و اروپا است و باید ائتلاف كشورهای همپیمان اروپایی و آمریكایی در جنگ جهانی دوم و جنگ سرد دوباره سازماندهی شود تا رهبری چالشهای اقتصادی نوظهور را بعهده گیرد.
رفتن فلسطینیان به سازمان ملل برای به رسمیت شناختن كشور فلسطین به جای نشستن پای میز مذاكرات صلح با اسرائیل امری اشتباه است. تشكیل كشور فلسطین كاری است كه سازمان ملل قادر به انجام آن نیست و تنها راه برای تحقق این امر توافق فلسطینیان و اسرائیلیها بر سر تحقق صلحی عادلانه است
جنگ در لیبی فرایندی تدریجی و آهسته دارد كه طی آن نیروهای حكومت لیبی به تدریج تضعیف شود و چون به كارگیری نیروی زمینی در این جنگ ناممكن است، بنابراین عملیاتهای هوایی ذاتا با محدودیتهایی مواجه شده است.
سیر تطور تئوریهای روابط بین الملل مقطع زمان كنونی را مرحله چند جانبه گرائی میداند ولی هیچیك از سه نكته مذكور كه هر كدام خود نیاز به تجزیه و تحلیل جداگانه ائی دارد نه تنها دلالتی بر همه جانبه گرائی از سوی آمریكا ندارد بلكه بطور واضح این نكات بیانگر سیاستی مبنی بر تفوق جوئی و یكجانبه گرائی آمریكا است. نكته بارز نحوه تكذیب شكلگیری قدرتهای جدید و پایان دوران رهبری آمریكا است. وی سعی دارد این قدرتهای جدید را اقتصادی معرفی كند و عمدا" قدرتهای دیگری كه در شرف تكوین هستند و بیشتر جنبه صبغه سیاسی و به چالش كشیدن قدرت رهبری امریكا در جهان را دارند نادیده بگیرد. این روش به نوعی دیگر تبلیغ و جهت دهی به نحوه توسعه قدرت از طریق توسعه اقتصادی است.
اگر چه نمیتوان قدرت اقتصادی در پیشرفت و توسعه یك كشور در سطح ملی ، منطقه ائی و جهانی نادیده گرفت ولی این نوع مخالفت و تبلیغ قدرتهای جدید بیانگر وجود و تاكید بر نوع خاصی ازنگرش به تحولات جهانی است كه كوچكترین نقص آن عدم توجه به تحولات كنونی دنیای عرب و منطقه خاورمیانه است. منطقه ائی كه مهمترین انگیزه انقلاب مردم عرب بعد از فساد حكام و مسائل اقتصادی سركوب آمال و خواسته های آنان در قبال مسئله و مردم فلسطین از مهمترین انگیزههای روانی و ذهنی این خیزش عمومی است.
نهی رجوع فلسطینیها به سازمان ملل و حمله به لیبی بدون مجوز كنگره آمریكا یكی از بارزترین اشتباهات اوباما در این سخنان است. آمریكا در سالهای اخیر بوضوح نشان داده است كه تا جائی با این سازمان همراهی نشان میدهد كه در جهت تحقق اهداف و سیاستهای این كشور باشد كه به نوعی نفی چند جانبه گرائی است. تاكید بر تشكیل و احیای ائتلاف آمریكا و اروپا نیز با تاكید بر جنگ دوم جهانی نیز از جمله همین اشتباهات اوباما است كه نشان میدهد او با ما نیست! و به راه رومی میرود و بر طبل جنگ میكوبد.
[1] میرزا صالح، غلامحسین. مقدمه ائی بر تاریخ تئوری دیپلماسی. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1356.
[2] آلادپوش، علی و توتونچیان، علیرضا . دیپلمات و دیپلماسی. تهران:موسسه چاپ و انتشارات وزارت امورخارجه، 1372.