*"آینده"، سرویس فرهنگی، طیبه مروت: تأمین رفاه خانواده از راه انجام فعالیتهای اقتصادی مفید در تعالیم سرنوشت ساز ائمه معصومین(ع) وجود دارد. امام علی بن موسی الرضا(ع)، عالم آل محمد(ص)، با بیان معیارهای عالمانه در اقتصاد رهنمودهای ارزشمندی ارایه كرده است. به منظور آشنایی بیشتر با اندیشه های اقتصادی امام رضا(ع) و تبیین جایگاه اقتصادی خانواده در اسلام در گفت و گویی با استاد محمد حكیمی پژوهشگر و نویسنده كتاب الحیاة ، به بررسی دیدگاه امام رضا(ع) در تأمین رفاه خانواده پرداخته شده است، كه تقدیمتان می گردد.
*چرا در سیره امامان شیعه موضوع فعالیت اقتصادی برای خانواده برابر جهاد دانسته شده است؟
** انسان در زندگی كانون نیازهاست و اگر نیازهای او به صورت معقول و منطقی برآورده نشود، یا از اصل تداوم حیات و زندگی محروم می گردد و یا از شكوفایی و تكامل باز می ماند. یعنی اگر هیچ یك از نیازهای او چون نیاز به غذا، مسكن، لباس، تشكیل خانواده، آموزش، بهداشت برآورده نشود، نابود می شود و اگر كمتر از حد لازم تأمین شود باعث ناتوانی او می گردد. از این رو یك ضرورت تردید ناپذیر برای رشد و شكوفایی انسان، تأمین نیازهای اوست در این راستا تعالیمی ارزشمند از پیامبر (ص) و معصومین(ع) رسیده است كه روشنگر این اصل است. آنچه از این تعالیم روشن می گردد این است كه اسلام به واقعیت زندگی آدمی كاملاً توجه دارد و كیان مادی و معنوی انسان را مهم می شمارد و میان بعد مادی و معنوی انسان پیوندی ناگسستنی برقرار می سازد و معنویت و دین باوری و پارسایی و تكامل معنوی او را در پرتو رفاه و امكانات اقتصادی ممكن می سازد. بنابراین محور اصلی استواری خانواده ها پس از زیربناهای اصولی و اعتقادی، تأمین معیشت و رفاه اقتصادی است كه بستر مناسب آسایش و رشد تعالی جسمی و روحی و مادی و معنوی را فراهم می سازد.
* رفاه مادی از طریق ایجاد اشتغال ممكن است. نظر به وجود روایتهای متعدد از امام هشتم در رابطه بهبود وضعیت اقتصادی فرد و جامعه، بی شك دیدگاه امام رضا(ع) در این رابطه چاره ساز است.
** كار و اشتغال در اندیشه الهی امام رضا(ع) به عنوان ضرورتی تكوینی و تكلیفی تشریعی مطرح شده است. از این رو كار برای انسان در گام نخست مثل همه ضرورتهای زیستی، ضرورتی طبیعی دارد، كه در صورت عدم توجه به ضرورت آن، انسان دچار آسیبهای جدی جسمی و روانی می گردد لذا كار به لحاظ قانونمندیهای طبیعی حاكم بر وجود انسان و رابطه آنها با قوای روانی و جسمی او یك نیاز ضروری است از طرف دیگر بیكاری موجب سستی و ناتوانی جسمی و افسردگی و روان پریشی می گردد. در حدیثی از امام رضا(ع) ضرورت كار در نظام تكوین روشن گشته است طبق این حدیث از نظر قانون طبیعت، كار وسیله ای است برای فعلیت یافتن آثار پدیده های طبیعی و آماده سازی آنها برای بهره برداری انسان. این یك بعد ضرورت كار است. دیگر اینكه كار در ارتباط با قوانین حاكم بر وجود انسان، ابزاری برای بودن و به فعلیت رسیدن نیروهای انسان از بعد عقلی و جسمی و شكوفایی استعدادهای فطری شخصیت اوست. امام رضا(ع) مردم را به اشتغال و كار تشویق می كنند و به ضرورت آن در روایتی اشاره می كنند. بعد دیگر ضرورت اشتغال، تأمین نیازهای خانواده در تعالیم دینی است، در این زمینه نیز تعالیمی حیاتی از امام رسیده است. ابوالقاسم فارسی می گوید از امام رضا(ع) پرسیدم این فرموده خداوند كه می گوید: زنان را با شیوه های انسانی نگهداری كنید، چیست؟
امام(ع) پاسخ دادند: امساك به معروف.
حال باید دید مقصود امام چیست. منظور از امساك به معروف؛ نگهداری انسانی در امنیت است به گونه ای كه از هرگونه آزار رسانی، خشونت و بد اخلاقی، نسبت به زنان خودداری شود و دیگر اینكه هزینه زندگی آن را تأمین كنید بنابراین برآوردن نیازهای خانواده وظیفه اسلامی هر فرد است. بنابراین، خانواده به عنوان جامعه كوچك و هسته اصلی جامعه سازیهای بزرگ، باید بستری مناسب برای انسان سازی و انسان پروری باشد و این امر با تأمین نیازهای لازم و ضروری و نیازهای رفاهی افراد خانواده تأمین می شود بزرگترین ارزش كار مرد به عنوان مسؤول تأمین هزینه خانواده در همین موضوع نهفته است.
از منظر ثامن الحجج(ع) كسی كه برای تأمین رفاه خانواده خود تلاش كند دارای پاداشی بزرگتر از مجاهدان در راه خداست. تأمین امنیت روانی، شخصیت اجتماعی و رفاه اقتصادی خانواده در پرتو همین فرمایش امام(ع) و توصیه ایشان به اشتغال است.
از آثار دیگر كار، ایجاد زمینه رشد و تكامل و سعادت خانواده، از بین بردن ریشه فقر، بی نیازی، رشد كیان اجتماعی و نابودسازی خود كم بینی در خانواده ها، است كه از تعالیم حضرت رضا(ع) استنباط می شود.
* موضوع ریشه كن كردن فقر، موضوعی است كه هیچگاه كهنه نمی شود و عاملی مخرب برای خانواده و اجتماع شناخته می شود. امام هشتم(ع) در این رابطه چه مسایلی را مطرح می كند؟
** در روایات وارده از حضرت رضا(ع) فقر عامل مرگ و نابودی انسانها نامیده شده است. امام رضا(ع) در جواب نامه ای به پرسشهای یكی از شاگردانش به نام محمدبن سنان چنین می فرمایند: «... هرگاه شخصی مال یتیم را بخورد، به كشتن او كمك كرده است ... » این حدیث گرچه درباره یتیم و خوردن مال اوست لیكن به علتها و حكمتهایی در آن اشاره شده كه از آن قانونی عام و كلی به دست می آید كه بیانگر جهت گیری كلی در مبارزه با فقر و جایگاه بسیار ناهنجار فقر می باشد. لذا متن حدیث بیانگر این نكته است كه اگر كسی مال یتیمی را از دست او خارج سازد و او را تهیدست نماید چنان است كه او را كشته است. و این همان تعریف عامی است كه حضرت رضا(ع) در طی این روایت از فقر آورده اند.
* چرا این همه توجه؟
** امام رضا(ع) پدیده شوم فقر را از ناهنجارترین دردها در زندگی انسان می شمارد و عوارض ویرانگر مادی و معنوی آن را تبیین می نمایند. فقر و تهیدستی سرانجام هر انسانی را به نیستی و نابودی می كشاند. همه جریانها و سیاستهایی كه زمینه فقر افراد و گروهها و اجتماعات و خانواده ها را فراهم می سازند در این نابودی دخیل هستند. فقر از دیدگاه امام رضا(ع) تأثیری ژرف بر هستی و كیان افراد و خانواده ها دارد كه انكار ناپذیر است. از آثار بسیار آشكار فقر، سلب شخصیت و عقده حقارت و خود كم بینی است كه طبقه بینوایان را فرا می گیرد. حضرت رضا(ع) در این باره می گوید: هرگاه دنیا(مال و ثروت) به انسانی روی آورد نیكیهای دیگران را به او می دهد و هرگاه به كسی پشت كند نیكیهای خودش را نیز از او می گیرد. روشن است كه زیربنا و ركن اصلی كیان و هستی آدمی شخصیت اوست و بازده زندگی هر انسان و كمیت و كیفیت آن به شخصیت او بستگی دارد. معمولاً انسانهای تحقیر شده- به هر دلیلی- نمی توانند خاستگاه حركت و كارهای مهم اجتماعی باشند و افراد با شخصیت، مبدأ حركتهای مهم و ارزنده و پشتوانه حركت و تلاشهای انسانهای دیگرند. شخصیت هركس در درجه نخست به ارزیابی خود او از شخصیت خویش مربوط است انسان درباره خود هرگونه بیندیشد، همانگونه است و تا همان پایه می تواند رشد كند و در جامعه اثری ارزشمند داشته باشد. طبق احادیث رضوی حیات انسان به حیات شخصیت او بستگی دارد و مرگ او در مرگ و سلب شخصیت او نهفته است. امام سجاد(ع) در دعای بیستم صحیفه سجادیه می فرماید: خداوندا آبروی مرا با گشادگی و رفاه در امور زندگی نگاه دار و با سختی و تنگدستی حیثیت و شخصیت مرا پایمال مگردان. بنابراین سخن امام رضا(ع)، بر همین اساس است كه انسان نیازمند هرچند دارای استعدادها و ارزشهای والای انسانی اند اما به دلیل فقر زمینه تعالی و رشد آنها فراهم نشده و شخصیت اجتماعی آنها تعالی نمی یابد. امام علی(ع) در این رابطه می فرمایند: تهیدست كوچك شمرده می شود، سخن او را نمی شنوند و منزلت او را نمی شناسند. آنچه بیان شد تأثیر فقر در ابعاد فردی شخص بود. از دیدگاه امام رضا(ع) فقر كلید مشكلات اجتماعی نیز می باشد. حضرت در این باره فرموده اند: فقر كلید بدبختی و بیچارگی است. بررسی مشكلات اجتماعی و سبب جویی و علت شناسی نابسامانیها، روشن می سازد كه فقر اساس مشكلات و نابسامانیها است چرا كه جغرافیای حیات انسان در این دنیا، جغرافیای اقتصادی است و ماهیت حیات انسان با نیازهای او پیوندی ناگسستنی دارد.
* خاستگاه و زمینه فقر چیست؟
** فقر دارای علل و زمینه ها و خاستگاههای گوناگونی است. در بعد فردی بیكاری و سهل انگاری از عوامل فقر است. حضرت رضا(ع) برای رفع این معضل ازخانواده ها همه را دعوت به كار و كوشش در تأمین نیازهای خانواده نموده اند. و در بعد اجتماعی ظلم و ستم، از علل فقر شمرده شده است، حضرت ثامن الحجج(ع) برای رسیدن جامعه به عدالت اجتماعی، تعیین حق برای افراد را توصیه نموده اند كه در این صورت طبق تعالیم رضوی، فاصله طبقاتی در جامعه از بین خواهد رفت و خانواده ها در فاصله كمتری به لحاظ اقتصادی در جامعه در كنار هم خواهند بود.
* با توجه به نقش فقردر تزلزل نظام خانواده، حضرت چه پیشنهادی برای ازبین بردن آن و تأمین معیشت خانواده دارد؟
** از جمله مسایلی كه امام رضا(ع) در این زمینه به آن توصیه نموده اند، استفاده بهینه از كالاها و سرمایه هاست و هرگونه استفاده نادرست و هدر دادن سرمایه از نظر ایشان محكوم است. رعایت این سفارش امام رضا(ع) باعث رفع بسیاری از كمبودها در سطح خانواده ها و جامعه می شود امام رضا(ع) در این باره می فرمایند: بی گمان خداوند گفتار بیهوده و تباه سازی اموال و زیاد درخواست كردن را دشمن می دارد. ارزش حیاتی تعالیم رضوی با توجه به اهمیت سرمایه گذاری و تباه نساختن اموال روشن می شود از مسایل دیگری كه در تعالیم حضرت رضا(ع) به آن تأكید شده است ضرورت تخصص و مهارتهای فنی و علمی برای رشد اقتصادی و رفع فقر است این امر را حضرت طبق انتقاد نامه ای به مأمون عباسی بیان كردند. امام رضا(ع) در رابطه یك توصیه كارساز دارند و آن با تأمین سالیانه مخارج زندگی است. دركلام حضرت رضا(ع)، به این موضوع اشاره شده است كه انسان هنگامی كه هزینه یك سال خود را ذخیره كند، آسایش خاطر دارد و همین آسایش و آرامش انسان زمینه اصلی رشد اندیشه و شكوفایی استعدادهای او را فراهم می سازد و رشد استعدادها باعث ترقی جامعه و سازندگی و استقلال و آزادگی افراد جامعه می شود. انسان های آزاده، آزاد می اندیشند و مصالح جامعه را در نظر می گیرند.
* اقتصاد امروز ما با فرمولها و سیستمهایی متفاوت از دوره امام هشتم گذران می كند. آیا این توصیه ها برای ما هم كاربرد دارد؟
** اگر دستورات حضرت رضا(ع)، در كلیه شؤون زندگی افراد مورد توجه قرار گیرد برای هر انسانی در هر عصری مفید و ارزنده خواهد بود. تعالیم حضرت در زمینه مسایل اقتصادی نیز در همین مقوله قرار دارد. اگر بشر امروزی به معیارهای اقتصادی امام رضا(ع)، توجه كند كلیه عقب ماندگی ها و فقرها- فقر فرهنگی و فقر اقتصادی- از خانواده ها و جامعه رخت بر می بندد. زمینه پویایی افراد جامعه، استقلال و آزادمنشی در افراد بوجود آمده و انسان را از هرگونه بندگی و بردگی نجات خواهد داد و این بهترین دستاورد تعالیم حضرت برای بشر امروزی است.