خطیبان جمعه مسجد نبوی و مسجدالحرام، در دو جمعه گذشته، علیه مراسم برائت از مشركین در ایام حج سخن گفتند؛ آنان برائت را منافی مناسك حج دانستند و بلكه آن را بدعت خواندند و بر این نكته تأكید كردند كه آیات سوره برائت كه در حج اعلام شد، تنها برای یك سال و در شرایطی بوده است كه مشركین در مكه حضور داشتند و امروز هیچ مشركی در سرزمین وحی نیز حضور ندارد. متن زیر مطلبی است كه در پاسخ به خطبه های مذكور تهیه شده است.
بسمالله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی من لا نبی بعده، و الصلوة و السلام علی اهل بیته الاكرمین و صحبه المنتجبین
تعالیم قرآن كریم گواه بر این است كه زندگی دنیوی گسسته از زندگی اخروی نیست و احكام و دستورات شریعت اسلام نیز مختص زندگی اخروی نبوده و ناظر به زندگی دنیوی و مصالح و منافع آن نیز هست. نماز كه ستون دین است، علاوه بر آنكه ارتباط انسان با خداوند و یاد پروردگار و عبودیت او را تأمین میكند، بازدارنده انسان از فحشا و منكر است: «انّ الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله اكبر» (عنكبوت/ 45) و كعبه با آنكه بیتالله است، خداوند سبحان آن را مایه قوام مردمان گردانیده است: «جعل الله الكعبة البیت الحرام قیاما للناس» و حج با آنكه تجلیگاه توحید و جایگاه ذكر خداوند است، محل حضور منافع آدمیان نیز میباشد: «لیشهدوا منافع لهم و یذكروا اسم الله» (حج/ 28)
حج عبادتی است كه مسلمانان در پرتو تمسك به خداوند و دعوت او جمع میشوند تا در این كنگره عظیم به منافع خود كه منافع امت اسلامی است بنگرند. شواهد تاریخی از صدر اسلام تاكنون نشان میدهد كه خلفا، مسلمین و اصحاب رسولالله(ص) احكام حكومتی و مسائل و یا مصائب امت اسلامی را در ایام حج مطرح میكردند و برای حل آنها نیز دست به دعا به پیشگاه خداوند سبحان برمیداشتند. ذكر مسائلی كه در سالیان اخیر بر ملت مسلمان گذشته است، از سوی خطیبان جمعه و جماعات در ایام حج، نمونهای از این سنت حسنه اسلامی است. مانند طرح مصائبی كه بر مردم بوسنی و یا افغانستان گذشت.
از جمله وظایف شرعی اجتماعی كه مسلمانان برعهده دارند، برائت از مشركین و تظلم نسبت به رفتار ظالمین است. برائت از مشركین یك حكم مستقل شرعی است كه از آیات مختلف قرآن بهطور مستقیم یا غیرمستقیم قابل استفاده است. قرآن كریم تبری جستن از مشركان را سنت حسنه بانی بیتالله و بنیانگذار مناسك حج، ابراهیم خلیل ـ علی نبینا و آله و علیه الصلوة و السلام ـ یاد كرده و میفرماید: فلما تبین له انه عدو لله تبرء منه (توبه/ 114) چون برای ابراهیم روشن شد كه او دشمن خداست، از او تبری جست. ابراهیم علیهالسلام برائت خود از مشركان را نیز اعلام كرده و فرمود: «اننی براء مما تعبدون (زخرف/ 26) من از آنچه شما میپرستید مبری هستم.»
قرآن كریم برائت از مشرك و مشركین را نهتنها به ابراهیم، بلكه به ابراهیمیان نسبت داده و از مسلمانان میخواهد تا كار ابراهیم و همراهان او را از اسوه خود بدانند: «قد كانت لكم اسوه حسنه فی ابراهیم و الذین معه اذ قالوا لقومهم انا براءوا منكم و مما تعبدون من دونالله كفرنا بكم و بدا بیننا و بینكم العداوة و البغضاء ابدا حتی تؤمنوا بالله وحده...» (ممتحنه/ ٤) ابراهیم خلیل و همراهان او برای شما اسوه و الگویی پسندیده است. هنگامی كه به قول خود گفتند ما از شما و آنچه جز خداوند میپرستید، بیزاریم. به شما كفر میورزیم و بین ما و شما همواره و تا هنگامی كه ایمان به خداوند یگانه آورید، دشمنی و بغض است.
وظیفه مستقل برائت كه وظیفه ای الهی است، باید علنی و آشكار انجام شود و كنگره عمومی حج یكی از بهترین مكانها و زمانها برای اظهار آن است و خداوند سبحان نیز ضمن آنكه در موارد مختلف با بیانهای گوناگون از برائت رسول خداوند و مؤمنان نسبت به كفار و مشركین خبر میدهد، در سال نهم هجری، در حج اكبر برائت خود و رسول خود را نسبت به مشركین آن زمان، به همه مردم اظهار میدارد. «و اذان من الله و رسوله الی الناس یوم الحج الاكبر ان الله برئ من المشركین و رسوله» (توبه/3) اعلامی است از جانب خداوند و رسول او بهسوی مردمان در روز حج اكبر كه خداوند رسول او از مشركان بیزارند.
اینك جای این سوال است كه آیا این آیه كه حكایت از اعلان همگانی برائت خدا و رسول او نسبت به مشركان آن زمان می كند، دلالت بر این دارد كه اعلان برائت نسبت به دیگر مشركان جایز نیست؟ و آیا دلالت بر این میكند كه اعلان برائت در دیگر زمانها و سالها حرام است و آیا حكایت از این دارد كه اعلان برائت از مشركان در دیگر مكانها نباید انجام شود؟ آیا این آیه دلالت بر حصر اعلان برائت تنها نسبت به یك گروه از مشركان آن هم در یك سال خاص و تنها در یك مكان مخصوص دارد؟ و یا آنكه آیه از یك مصداق برائت خبر داده و دلالتی بر تقید حكم برائت نسبت به افرادی خاص در زمان و یا مكان مخصوص ندارد.
بر اهل ادب پوشیده نیست كه از آیه نمیتوان حرمت اعلان برائت در دیگر زمانها و مكانها نسبت به دیگر مشركان را استفاده كرد، بلكه از آیات دیگر قرآن كریم میتوان جواز استحباب و یا وجوب برائت از مشركان را به ویژه نسبت به مواردی كه مشركان متعرض امت اسلام شده باشند، استفاده كرد.
جمع این آیات نشان میدهد كه آیه سوره توبه در مقام بیان یكی از مصادیق برائت است و تعیین مصداق هرگز مخصص عموم و اطلاق عبارت دیگر نیست.
از جمله آیاتی كه بهطور مستقیم جواز و یا وجوب برائت از مشركین را بهطور مطلق میتوان استفاده كرد، موارد زیر است:
1- آیه سوره ممتحنه كه اعلام برائت ابراهیم خلیل و همراهان او را اسوه از برای دیگران میداند.
2- قول خداوند سبحان: لا یحبالله الجهر بالسوء من القول الا من ظلم. (نساء/148) این آیه زبان به اعتراض گشودن كسانی را كه تحت ظلم واقع شدهاند جایز میداند و اعتراض را به مكان و زمان خاصی مقید نكرده است. پس مسلمانان هرگاه تحت ظلم دیگران و به ویژه مشركان قرار گیرند، میتوانند زبان به اعتراض گشایند و ناخشنودی خود را نسبت به كار آنها اظهار كنند.
3- خداوند سبحان میفرماید: لا تركنوا الی الذین ظلموا فتمسكم النار. این آیه سكوت و تمكین در برابر ظلم را سبب وقوع در آتش میداند و چون گریز از آتش لازم است. هر فعل و گفتاری كه اعتراض، نسبت به ظلم را آشكار كند، لازم و ضروری است و از جمله اموری كه اركان ظلم و خصوصا ظلم مشركان به جهان و امت اسلام را در هم فرو میریزد، اعلام برائت از آنان است. پس اعلان برائت از مشركان بهعنوان یكی از مصادیق این آیه لازم و ضروری است.
4- خداوند سبحان درباره پیامبر خاتم و مؤمنان به او میفرماید: محمد رسولالله و الذین معه اشداء علی الكفار رحماء بینهم.
اعلان برائت نسبت به مشركان بدون شك یكی از مصادیق اشداء علی الكفار است و شدت بر كفار اوصاف پیامبر (ص) و همراهان اوست. بنابراین اعلان برائت نهتنها جایز، بلكه وصفی محمود است.
هر یك از آیات فوق به تناسب جواز و یا ضرورت وجوب برائت از مشركان را به طور مطلق و یا در حالی كه تجاوز به امت اسلامی داشته باشند، اثبات میكند.
هیچیك از این آیات جواز و یا ضرورت برائت را مقید به زمان و یا مكان خاصی نمیكند.
آیا در حج مانعی وجود دارد كه اطلاق آیات را مقید گرداند؟ به بیان دیگر آیا حج مقید به این است كه در آن اعلان برائت نسبت به مشركان و یا كسانی كه جهان اسلام را مورد تعرض قرار میدهند، نشود؟
برخی از مسلمانان گمان بردهاند كه آیه مربوط به رفع جدال فسوق و رفث در حج، مانع از اجرای اعلان برائت از مشركان است و این گمان باطل است؛ زیرا:
اولا: این آیه به نفی جر و بحث، سوگند خوردن و جدال بین حاجیان میپردازد، در واقع برخورد ناصواب مسلمین با یكدیگر را در ایام حج به گونهای مؤكد نفی میكند و نظر به همكاری و تعاون مسلمانان در اظهار برائت نسبت به مشركان ندارد. ترك رفث، فسوق و جدال مصداق این وصف پیامبر اسلام و همراهان اوست كه: رحماء بینهم، در بین خود رحمت دارند و اعلان برائت، اشداء علی الكفار است.
ثانیا: اگر ترك جدال و نزاع در ایام حج دلالت بر نفی برائت كند، پس بین این آیه و آیه سوره توبه كه به برائت خداوند و رسول او در حج اكبر در سال نهم هجری دالات دارد، باید تعارض باشد. و حال آنكه كسی تعارضی بین این دو آیه نمیبیند تا به حل آن بپردازد.
ثالثا: بر فرض كه بین این آیه با آیاتی كه دلالت بر جواز برائت میكند تعارض باشد، آیه لا یحبا... الجهر بالسوء من القول الا من ظلم، نسبت به بسیاری از موارد رفع تعارض میكند؛ زیرا آیه دلالت بر این میكند گرچه خداوند زبان به اعتراض گشودن نسبت به دیگران را نمیپسندد، لكن اعلان اعتراض را نسبت به كسانی كه مورد ظلم قرار گرفتهاند، جایز میداند.
گاه نیز گفته میشود برائت از مشركین در ایام حج بدعت است. استدلالهایی كه بر جواز و یا ضرورت ارعلان برائت بیان شد، بر بدعت نبودن آن دلالت میكند. آری، هر وظیفه و عمل مستقل كه همراه با عمل دیگر انجام شود، حتی هنگامی كه انجام آن به همراه عملی دیگر بهتر و مناسبتر باشد، اگر به صورتی واقع شود كه بهعنوان جزء و یا شرط عمل دیگر در نظر گرفته شود، انجام آن بدعت خواهد بود. یعنی كسی كه گمان كند برائت جزیی از اجزای حج است و مانند طهارت نسبت به نماز شرطی از شرایط حج است، كه یك عبادت شرعی است، شرط و یا جزیی را كه مربوط به آن نیست افزوده است، در این صورت بدعتی رخ داده است.
برائت شرط جزء و یا شرط حج نیست. وظیفه دینی است كه هم در ایام حج بهتر قابل انجام است و هم انجام آن بااهداف حج سازگار است. اعلان برائت یعنی علنی كردن برائت وظیفه اسلامی است، برائت اگر در خلوت و یا در جمع محدود انجام شود، اظهار و اعلان نمیشود. برائت از مشركان هنگامی كه در اجتماع جهانی امت اسلامی انجام شود، هم مصداق كامل خود را پیدا میكند و هم با نشان دادن وحدت امت اسلامی، قوت و قدرت امت اسلامی را برای مسلمانان و مشركان آشكار میگرداند. و این امر به نوبه خود به تقویت قدرت اسلام و تضعیف روحیه مشركان منجر میشود و این هم بخشی از منافع امت است كه در اثر اعلان برائت از مشركان در كنگره جهانی حج نصیب مسلمانان میشود و حج جایگاهی است كه خداوند سبحان فرمان داده است مسلمانان در آن شاهد منافع خود باشند.
پس اعلان برائت از مشركان هم در حد ذات خود مطلوب و مشروع، بلكه ضروری و واجب است؛ و هم ایام حج، به دلیل مسلمانان مختلف در آن، ظرفی مناسب برای تحقق اعلان برائت از مشركان است، بلكه با حضور مسلمانانی كه نمایندگی بخشهای مختلف امت اسلامی را بر عهده دارند، بهترین مصداق آن محقق میشود.
مسلمانان در اجتماع حج كه ظرف یاد خدا و روی آوردن به اوست، با توجه به مشركینی كه سر ستیز با امت اسلامی دارند، با اظهار مصائب و مشكلات جهان اسلام دست به دعا به نزد خداوند سبحان برمیدارند و دفع شر مشركان و اصلاح امور امت را از او طلب میكنند.
تردیدی نیست كه امت اسلامی اگر از این فرصت الهی استفاده شایسته نكند، با آنكه حج را انجام داده است از اثر و نفع مهمی كه حج برای مسلمانان دارد، محروم میماند و چون نظر بر منافع مسلمانان از اهداف و اغراض حج است، حجی كه با انجام این مهم همراه نباشد، حجی كامل نیست. پس میتوان گفت با اعلان برائت از مشركین در ایام حج، هم برائت مصداق كامل پیدا میكند و هم مصداقی كامل از حج تحقق مییابد.
اشكال دیگری كه بر اعلان برائت در ایام حج بیان شده، این است كه امروز در مكه و مدینه مشركی وجود ندارد تا نیاز به برائت باشد. این اشكال پس از عدول از اشكالات سابق قابل طرح است؛ یعنی این اشكال براساس این فرض است كه اولا مناسك حج در حد ذات خود منافاتی با اعلان برائت ندارد و ثانیا اختصاص به سال نهم ندارد و در سال نهم كه انجام شده است، به این دلیل بوده است كه مشركانی كه نقض عهد میكردند و یا بر پیمان خود باقی نبودند، یا حج را بهصورتی غیر اسلامی بهجا میآوردند، وجود داشتهاند.
محور اصلی اشكال این است كه برائت از مشركین تنها در صورتی جایز است كه مشركان در مكه و مدینه و یا در حجاز و شبهجزیره عربستان حضور داشته باشند.
پاسخ به این اشكال نیز روشن است، زیرا:
اولا: دلایلی كه برائت از مشركان را جایز یا لازم میداند، اختصاص به مشركان حاضر در مكه و مدینه ندارد. این دلایل ناظر به مشركان و یا مشركانی است كه پیمانی با مسلمانان نداشته و یا بر پیمان آنان اعتمادی وجود ندارد و به تعبیر قرآن كریم: لا ایمان لهم.
ثانیا: شاید اشكال از این جهت مطرح شده است كه اعلام برائت در سال نهم متوجه مشركان مكه و مدینه بوده است، حال آنكه اختصاص یافتن اعلان برائت در آن سال به مشركان مكه از این جهت بوده است كه دامنه اسلام در آن زمان به شبه جزیره محدود میشده است و پیمانشكنیهای آنان در این محدوده بوده است. و حال آنكه امت اسلامی در بخشهای وسیعی از جغرافیای سیاسی جهان امروز حضور دارند و خطراتی كه امت اسلامی را تهدید میكند، مختص به شبهجزیره نمیباشد؛ چه اینكه مناسك حج نیز مختص به ساكنان این منطقه نیست. قرآن كریم همه مسلمانان را دعوت به فریضه حج كرده و همه امت اسلامی در این مراسم حاضر میشوند. مسلمانان در مكه با صرفنظر از زبان، نژاد و مكانی كه به آن تعلق دارند، موظف به رعایت مصالح و نظر به منافع امت اسلامی هستند.
مسلمانان امت واحده هستند و مشركان در هر بخش از جهان اسلامی كه به نقص پیمان بپردازند و دست تعدی و تجاوز و ظلم بگشایند، همه مسلمانان موظف به اظهار برائت از آنان هستند.
مگر امروز قبله نخستین مسلمانان، بیتالمقدس عزیز، تحت اشغال صهیونیسم بینالملل نیست و مگر اسرائیل غاصب درصدد گسترش تجاوز خود نبوده و بهدنبال آن نیست تا با توسعه شهركهای صهیونیستنشین به اخراج مسلمانان از بیتالمقدس پرداخته و حضور خود را در قبله اول مسلمین كاملا رسمیت بخشد و آنجا را بهعنوان پایتخت اسرائیل درآورد؟
مگر افغانستان و عراق، اینك در تحت سلطه نیروهای نظامی مشركین، آمریكا و كشورهای اروپایی به ویژه انگلستان نیستند؟ و مگر بخشهای دیگر جهان اسلام در ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و حتی علمی در تحت فشار و سلطه مشركان قرار ندارند؟
مگر مسلمانانی كه در كشورها و دول غیر اسلامی زندگی میكنند، بهعنوان شهروندان درجه دوم مورد تعرض قرار نمیگیرند؟ آیا مسلمانان در كشورهای اروپایی بهخاطر رعایت احكام دینی و از جمله زنان مسلمان بهدلیل حجاب از بسیاری از حقوق شهروندی محروم نمیشوند؟
آیا امت اسلامی كه از دورترین نقاط جهان اسلام به مكه مشرف میشوند، در این اجتماع عظیم الهی تنها در صورتی میتوانند اعلام برائت نسبت به مشركین بپردازد كه مشركین بهطور مستقیم در مكه حضور داشته باشند؟ و آیا خطر مشركینی كه اینك مسلمانان را در دیگر نقاط اسلامی بهطور مستقیم تحت فشار قرار میدهند، بهطور غیر مستقیم متوجه مسلمانان شبه جزیره نیست؟ آیا اگر مسلمانان نسبت به مشركین تا هنگام ورود به مكه سكوت نمایند، آنان پس از حضور در این منطقه اجازه برگزاری حج و یا اعلام برائت را میدهند؟
در پایان جای این پرسش باقی است كه در شرایط كنونی یعنی در شرایطی كه كفر بهصورت امتی واحده در قبال بیداری اسلامی و حضور مجدد فرهنگ و تمدن اسلامی به موضعگیری نشسته است و همه همت و تلاش خود را در جهت مقابله با حركت تمدنی جهان اسلام بهكار میبرد، پیشگیری اعلام برائت آنهم در مكه مكرمه كه كانون حركت توحیدی اسلام است، بهنفع كدام جبهه تمام میشود؟ آیا بهنفع امت اسلامی است و یا به نفع دشمنان اسلام؟!